ARBERIAONLINE

Cikli i Kreshnikeve, nje nga vlerat me te pasura kulturore dhe shpirterore te
kombit shqiptar rrezikon dukshem te humbase si pasoje e zhvillimeve dhe
transformimeve qe peson vendi.per kete arsye ministria e kultures ka nisur
te pergatise nje dosje te vecante per tu prezantuar ne UNESCO.

Cikli i kreshnikëve

Ndër krijimet muzikore më interesante të bazuara mbi modalo-diatonikën veriore janë këngët e kreshnikëve. Në vetvete ato përfaqësojnë një cikël këngësh legjendare të shoqëruara me lahutë, me në qendër dy vëllezërit Mujin dhe Halilin. Sipas prof. Supanit, eposi nuk ekziston pa muzikë. Cikli i kreshnikëvë apo eposi, siç thirret rëndom, konstatohet të këndohet në Malësinë e Madhe, Rranzat, Postribë, Shllaku e Dukagjini, Nikaj Mërtur, Krasniqja e Gashi, Bytyçi, Berishë, Has si dhe në Kosovë në rrafshin e Dukagjinit me qendrat: Pejë, Gjakovë, Prizren, Rahovec, Deçan, Istog e Suharekë etj. Deri diku aty nga mesi i shek. XX, eposi është kënduar vetëm në odat e miqve, kuvendet e burrave si dhe në festa të ndryshme, pa stimuj materialë për rapsodët.

Koha e formimit të tij lokalizohet përpara dyndjes sllave në Ballkan, pra është parasllav dhe vetëkuptohet paraturk. Sipas Lambertzit, elementet përrallore të moçme me burim shqiptaro-ilir, figurat e besimit popullor shqiptar, që janë te gjalla në këto epe të shkurtra, dhe armët e vjetra janë dëshmi kujtimesh të një date fort të lashtë. Çështja e përkatësisë së burimit të eposit (në është shqiptar apo serb) është ende tezë diskutimesh, megjithëse primati shqiptar në më të shumtën e pikave të nxehta të debatit është i padiskutueshëm[22]. Gjithashtu, shumë studiues kanë vënë re edhe ngjashmëritë e eposit tonë me poemat homerike. Ndër ta përmendim Lambertzin, Shmausin, Min Skafte Jensenin, etj. Shumë studiues të eposit të kreshnikëve, vlerën e tij e krahasojnë me eposin homerik, sagat e Skandinavisë, kalevalën, nilinat ruse etj. Sipas prof. Uçit: eposi i kreshnikëve përfaqëson një kompleks poetik dhe etnokulturor.

Ndër eposet e veçanta të ciklit përmendim: Martesa e Mujit, Fuqia e Mujit, Orët e Mujit, Vaji i Ajkunës, Martesa e Halilit, Muji e tri zanat e malit, Halili pret Pajo Harambashin, Orët e Bjeshkës etj.

Eposi i Kreshnikeve dhe dita e trashëgimisë



Pas iso-polifonisë, mund te jete radha e eposit te kreshnikeve! E thëne ndryshe, UNESCO pritet te shqyrtoje ne muajin shkurt te vitit qe vjen, nje dosje qe promovon dhe kerkon mbrojtjen si trashëgimi shpirtërore botërore, te Eposit te Kreshnikeve.
Vaso Tole, kryetar i grupit te punes, ka shpjeguar se dosja eshte gati dhe se per te, eshte bashkëpunuar edhe me studiues nga Kosova, pasi eposi shtrihet edhe ne keto treva. Pergatitja per UNESKO, e Eposit te Kreshnikeve eshte prezantuar ne fakt, ne diten kombetare te trashëgimisë kulture. Por, përtej shifres prej 250 mije vizitoresh ne muzetë apo sitet arkeologjike, gjate ketyre 8 muajve, ministri i Kulturës Aldo Bumci, nuk eshte prononcuar mbi problematiken e monumenteve te kulturës apo hartimin e nje strategjie mbi mbrojtjen e tyre, si nje plaget me te madhe e te vazhdueshme te trashëgimisë shqiptare.

Gjithashtu, shumë studiues kanë vënë re edhe ngjashmëritë e eposit tonë me poemat homerike.

Oh edhe keta e pasken vene re?
Nuk besoj e kan pas te veshtire sepse poemat Homerike ne te vertet nuk jane poemat e nje poeti te verber por jane kenget e lashta te nje populli te vjeter qe rapsodet (shume prej tyre te verber) i kenduan brez pas brezi.
Megjithate gjeja qe me duket me intriguese eshte se ne te dyja keto cikle epike kengesh te popullit tone gjendet nje Omer,te jete thjesht rastesi valle?

Ajkuna's lament
---
"What's Gjeto Basho Muji doing?
Muji is burying his own dear son...
At last Muji took the lonely path home,
where the boy's mother asked him straight:
Our son? Mujo, why shake your head?
You mean you've left him in the green valley, dead?
Wretched widowhood is now her path;
the stars have fixed one life for her: grief.
When at last she'd reached the green valley,
the mother began to curse the moon:
- May your light expire, old sir moon,
that you sent no sign, not a single one,
to the green valley, that I should run
to enter the grave beside my son.
When she came to the grave of her boy,
she saw the beech, three centuries old
the beech limbs writhing helter-skelter,
one of the finest spreading over the grave.
For boy and branch a beautiful spot;
a tear drops on the dust she loves.
They've stopped singing, the mountain doves,
They've stopped singing to listen.
- And don't you realise who has come,
unwelcoming and fast asleep,
beautiful boy of my own, o?
One last wish, beautiful son:
leave just once your darkened prison,
just one word from the son I bore;
you've never been gone this long before...
Beautiful Omer of mine, o;
is it your horse you're waiting for?
Run to play by the church once more;
go and hunt rabbits by Shala's roar;
scale the peaks with the ghosts of the brave;
your poor mother will guard your grave,
beautiful boy of my own, o..."

Perkthyer prej: Robert Wilton

Nga libri "Songs of the Frontier Warriors"
edited by Robert Elsie, Janice Mathie-Hec.

Nga Qershori i 1934 deri ne Shtator te 1935, shkollari Homerik i Universitetit te Harvardit Milman Parry dhe ndihmesi i tij, shkuan ne Sanxhak dhe Bosnje incizuan 12,500 tekste nga kengetare te pa shkolle qe ishin ne gjendje te recitonin me ore te tera vargje epike.Kete material ata e perdori si baze per publikimin ne dy volume me titull "Kenge heroike Serbokroate"

Mjaft me interes eshte se kater nga pese kengetaret ,kenget e te cileve dalin ne kete volum, ishin Shqiptare, Salih Ugljanin,Xhemal Zogic,Sulejman Makic dhe Ali Fjuljanin.Keta kengetare ishin te afte te kendonin te njejtat kenge epike ne serbokroatisht dhe shqip.



___________

Vito Diedo,Bajlozi i Durresit.
----
"...Ky bajloz i prapë i kishte hedhur vendit një rreng të rëndë ; çdo derë ti jepte një dash të pjekur, çdo vatër ti dërgonte një vashë të njomë .."
----
Ne folklorin shqiptar ekzistojne figura interesante, te cilat ne se analizoheshin do na jepnin disa informacione teje te rendesishme.Ne ate qe njihet si "Cikli i Kreshnikeve" dhe pikerisht "Kenga e Gjergj Elez Alise" ndeshim ne nje figure sa enigmatike po aq edhe interesante ne emrin qe mbart.
C'eshte kjo figure dhe çfare perfaqeson ne kenget epike? Fjala "Bajloz" nuk eshte gje tjeter perveçse nje titull diplomatik apo titull funksionari perendimor, kryesisht venedikas, i cili vepronte ne provincat apo zoterimet e Venedikut per llogari te pushtetit qendror. Termi i sakte eshte "Baylo" (Bailo) dhe ndeshet shpesh si figure politike ne varesi te Venedikut ne shekullin e 15 m.Kr., pra si perfaqesues i Republikes se Venedikut prane Kostandinopojes. Ne Shqiperine mesjetare, nje "Bajlo" venedikas, e ndeshim ne Durres ku emri i tij ishte Vito Diedo (1498-1500) , por ne kete rast ai nuk ishte nje ambasador, por nje Guvernator, pikerisht sepse Durresi ishte nen kontrollin e Venedikut. Siç theksuam me siper, roli i kesaj figure ishte te ushtronte pushtetin per llogari te pushtetit qendror. Ne raste kur banoret e ketyre zoterimeve nuk kishin mundesi te paguanin taksat, atehere Guvernatori (Bajlo) perdorte menyra shpesh here te dhunshme, sikurse ishte konfiskimi i gjese se gjalle apo edhe marrja peng i nje familjari ( ne rastin tone; marrja peng e nje femre apo te reje te familjes). Bajlo i Durresit, Vito Diedo, ne nje dokument venedikas dhe pikerisht ne nje relacion te muajit Tetor i vitit 1500, paraqitet si tiran ku per fajin e tij dhe politikes se ndjekur prej tij, disa banore shperngulen drejt Puglia te Italise.(Shih imazhin e bashkangjitur)
Pra, nje -Bajlo- shume here perdorte menyra te dhunshme ne keto provinca te cilat administroheshin prej tyre per llogari te Venedikut. Keto duhet te kene qene disa prej shkaqeve qe popullsite rurale dhe malesore kerkojne nje hero i cili ti mbroje dhe te ndali apo luftoje kunder- Bajlo-, pra kunder ketyre Guvernatoreve. Kenget Epike, si ne rastin tone, lindin ne zonat rurale dhe malesore pikerisht sepse eshte popullsia rurale, bujqesore apo blektorale, ajo qe ndjen me teper trysnine e "tiranise se Bajlo" dhe kjo eshte arsyeja qe populli lind heroin e vet Gjergj Elez Alia.
Mendimi im eshte se figura e Gjergj Elez Alise eshte me teper nje figure mitike, pra e sajuar prej njerezve dhe ka me teper mundesi qe ne kete figure te nderthuret elementi luftarak shqiptar me elementin mistik apo ate fetar dhe pikerisht me figuren e Shen Gjergjit. Figura e Shen Gjergjit ka qene nje figure e perhapur nder shqiptaret e mesjetes dhe shume kisha mbartnin emrin e tij, pikerisht per nder te kesaj figure e cila nder shqiptar ka te beje me ritet bjqesore si dhe me kultin e diellit. (Lidhur Sh. Gjergjit shih: Rr Zojzi, Gjur, e nje kalen. prim. ne pop, t'one, "BISH", 1949,1.) Sikurse Shen Gjergji i cili lufton kunder nje dragoi dhe e mund ate, edhe Gjergj Elez Alia lufton kunder nje Bajlozi i veshur me hekur dhe ardhur prej detit. Gjithshtu mos te harrojme se shqiptaret me thenien "ardhur pertej detit", nenkuptonin perhere dike qe vinte prej brigjeve te Italise dhe ndoshta ky eshte edhe fakti qe gjenden elemente te perbashketa midis shqiptareve dhe boshnjakeve lidhur kengeve per Gjergj Elez Aline. Sikurse disa toka shqiptare administroheshin prej venedikasve, ashtu edhe toka te Bosnjes administroheshin po prej tyre dhe ne kete rast Bajlozet ishin po ata, pra Venedikasit.
---